Słownik Liturgiczny

NAJWAŻNIEJSZE POJĘCIA ZWIĄZANE Z LITURGIĄ

ABSOLUCJA – (łac. absolutio – uwolnienie, rozgrzeszenie) Udzielane przez kapłana w sakramencie pokuty odpuszczenie grzechów.

ABSYDA – (gr. apsis – zakrzywienie, łuk) Półkoliście zakończone prezbiterium kościoła, w którym znajduje się ołtarz i miejsce dla kapłana

ADORACJA – (łac. adoratio – oddawanie czci, uwielbienie) Oddanie czci, uwielbienie, uniżenie się przed Bogiem, hołd oddawany Bogu.

ADWENT – (łac. adventus – przyjście) Czas radosnego przygotowania się do świąt Bożego Narodzenia a także oczekiwanie na przyjście Chrystusa przy końcu czasów (paruzja).

AGNUS DEI - "Baranek Boży".

AKLAMACJA – (łac. acclamatio – głośne odezwanie się, okrzyk pochwalny) Krótkie, rzadko dłuższe zawołanie wiernych w czasie sprawowania liturgii, np. Amen; Alleluja: Święty Święty, Święty Pan Bóg Zastępów; Bo Twoje jest królestwo, potęga i chwała na wieki.

AKOLITA – (gr. akolouthos – osoba towarzysząca) Posługujący w liturgii. Przygotowuje on ołtarz i dary ofiarne oraz pomaga w rozdawaniu Komunii św.

AKOLITKI – Lichtarze z płonącymi świecami używane w czasie czytania Ewangelii oraz w procesjach niesione obok krzyża.

ALBA – Długa, biała szata liturgiczna noszona przez kapłana i służbę liturgiczną. Symbolizuje ona łaskę chrztu świętego.

AMBONA – (gr. ambon – szczyt wzgórza)  Miejsce, z którego wykonuje się czytania biblijne oraz wygłasza homilie i kazania. Dziś najczęściej jest to pulpit zwany „ambonką”, usytuowany w prezbiterium.

AMEN - Uroczyste potwierdzenie: "Niech tak się stanie!" lub "Tak, wierzę w to!"

AMPUŁKI – (łac. ampulla – naczynie gliniane lub szklane) Są to naczynia liturgiczne w kształcie małych dzbanuszków w których podaje się wino i wodę podczas Mszy świętej.

ANATEMA – (gr. anathema – wyklęcie, przeklęcie) W uroczystej (liturgicznej) formie wypowiadana ekskomunika. Jest to wykluczenie ze wspólnoty kościelnej – nie za samego Kościoła, ponieważ przyjęcie do Kościoła mocą samego chrztu jest nieodwołalne – za ciężkie wykroczenia. Osoby ekskomunikowane do czasu odwołania tracą wszystkie prawa Kościelne, nie mogą przyjmować sakramentów ani ich udzielać. Nie mogą mieć kościelnego pogrzebu.

ANTYFONA – (gr. antifonei – śpiewać na przemian; antifonos – odpowiadający) Refren rozpoczynający i kończący psalm w Liturgii Godzin, używany też podczas Mszy św. i w Nieszporach.

APOSTAZIA – (gr. apostasia – odłączenie się) Odejście od Boga lub od wyznawanej wiary.

ARCHANIOŁ – (gr. arche – początek, prototyp; angelos – posłaniec) Według tradycji judaistycznej, podtrzymywanej przez tradycję chrześcijańską, archaniołowie tworzą wyższy „chór” aniołów przeznaczonych przez Boga do specjalnych zadań w historii zabawienia. Trzej znani z imienia To Gabriel, Michał i Rafał.

ARCHIDIECEZJA - jednostka terytorialna administracji kościelnej, którą kieruje arcybiskup.

ARCYBISKUP - tytuł biskupa stojącego na czele archidiecezji (metropolii).

ASPERSJA – (łac. aspersio – pokropienie) Liturgiczne pokropienie wiernych wodą święconą jako przypomnienie chrztu, jego skutków i zobowiązań. Uświadamia potrzebę duchowego oczyszczenia w celu godnego i owocnego uczestniczenia we Mszy świętej.

ASYSTA – (łac assisto – towarzyszę) Diakon lub dwaj diakoni, klerycy, akolici, turyferariusz, nawikulariusz, lektorzy, psalmista i ceremoniarz towarzyszący biskupowi bądź kapłanowi w uroczystej celebracji lub ministranci asystujący głównemu celebransowi.

BALDACHIM - ozdobny daszek lub ozdobna osłona z materiału nad godnymi czci miejscami i osobami, przede wszystkim jako osłona niesiona nad Najświętszym Sakramentem, także nakrycie ołtarza lub tronu

BAPTYSTERIUM – (gr. baptysteriom – chrzcielnica) Wolno stojąca kaplica chrzcielna lub element dawnych kościołów biskupich, w kościołach parafialnych przeważnie tylko chrzcielnica.

BIBLIA – (gr. biblos – zapisana karta, zwój, księga) - Pismo Święte - zbiór ksiąg napisanych pod natchnieniem Ducha Świętego zawierających słowo skierowane do ludzi przez Boga.

BINACJA – Dwukrotne odprawianie Mszy świętej przez jednego kapłana w  ciągu jednego dnia (prawa binacji udziela Biskup).

BIRET – (łac. biretum – czapeczka) Nakrycie głowy duchownych katolickich.

BISKUP – ( gr. episkopos – nadzorca) Zwierzchnik Kościoła lokalnego (diecezji), który przewodniczy wspólnocie wiernych mocą bezpośredniego apostolskiego pełnomocnictwa, mający pełnię święceń kapłańskich.

BŁOGOSLAWIEŃSTWO - życzenie uzyskania specjalnej przychylności Bożej dla jednostki, wspólnoty lub rzeczy przez odpowiednie słowa i towarzyszące im gesty sakralne, modlitwa nad rzeczą lub osobą w celu uproszenia pomocy od Boga.

BREWIARZ – (łac. brevis – krótko) Księga do odprawiania modlitwy uświęcenia dnia (Liturgii Godzin) przez duchownych i świeckich.

BURSA – Kwadratowa sztywna torebka do zawieszenia na szyi oraz naczynie z Najświętszym Sakramentem, który zanosi się dla chorych.

CELEBRANS – (łac. celebrare – uroczyście obchodzić, święcić) Biskup, kapłan albo diakon przewodniczący zgromadzeniu liturgicznemu na polecenie Jezusa Chrystusa i mający Jego posłannictwo.

CEREMONIARZ – (łac. ceremonia – obchód, obrzęd religijny) Osoba przygotowująca i koordynująca różne posługi oraz dbająca o spokojny, harmonijny przebieg uroczystości.

CHORAŁ – (gr. choros – grupa śpiewaków, śpiewanie) Oficjalny śpiew Kościoła (jednogłosowy), lub księga zawierająca śpiewy liturgiczne.

CHRZCIELNICA – Naczynie z kamienia, metalu lub drewna, w którym przechowuje się wodę do chrztu, jest ona symbolem odrodzenia z wody i z Ducha świętego.

CHRZEST – Pierwszy i najpotrzebniejszy sakrament, uwalnia od grzechu pierworodnego i wszystkich innych grzechów i włącza do Kościoła.

CIEMNICA – Miejsce w kościele gdzie przechowuje się Najświętszy Sakrament od Mszy Wieczerzy Pańskiej (Wielki Czwartek) do Liturgii Męki Pańskiej w Wielki Piątek.

CINGULUM – Sznur służący do przepasywania alby, element stroju liturgicznego.

CREDENTIA – Stolik na przedmioty liturgiczne

CREDO – (łac. credo - wierzę) Wyznanie wiary.

CYBORIUM – Puszka (naczynie) do przechowywania Eucharystii pod postacią chleba.

DARY OFIARNE - rzeczy i akty wewnętrzne, które człowiek składa Bogu w czasie Mszy świętej. Przede wszystkim są to dary chleba i wina, które oznaczają wszelką ofiarę człowieka

DEO GRATIAS - "Bogu niech będą dzięki"

DIAKON - Pomocnik kapłana, który na mocy swoich święceń może udzielać sakramentu chrztu, chować zmarłych, błogosławić małżeństwa i rozdzielać Komunię św. "Stali diakoni" mogą być ludźmi żonatymi.

DIECEZJA – (łac. dioikesis – zarząd) Jednostka terytorialna Kościoła, zwana też biskupstwem, poddana władzy biskupa ordynariusza i stanowiąca część prowincji kościelnej (metropolii), niekiedy podległa bezpośrednio papieżowi.

DYKASTERIA – (gr. dikasterion – sąd, władza) Nazwa urzędu administracyjnego Kościoła, dzisiejsza kongregacja.

DOMINUS VOBISCUM! - "Pan z wami"

EPISKOPALIA – Insygnia władzy biskupiej (mitra i pastorał).

EPISTOŁA - Czytanie przed Ewangelią wzięte ze Starego Testamentu lub Listów Apostolskich.

ET CUM SPIRITU TUO - "I z duchem twoim"

EUCHARYSTIA – (gr. eucharystia – dziękczynienie) Zwana jest także łamaniem chleba, Ciałem Chrystusa, Ucztą Pańską, Najświętszym Sakramentem Ołtarza, jest Sakramentem Ciała i Krwi Chrystusa, który pod postaciami chleba pszennego i wina gronowego jest obecny prawdziwie, realnie i istotnie mocą słów konsekracji wypowiadanych przez kapłana.

EWANGELIARZ – (łac. euangeliarium – ewangeliarz) Księga liturgiczna zawierająca fragmenty Ewangelii przewidziane do czytania w poszczególnych dniach roku kościelnego.

EXSULTET - Uroczysta pieśń wykonywana podczas liturgii Wielkiej Soboty. Nazwa pochodzi od słowa Exsultet (łac. radujcie się), którym ten hymn się zaczyna.

GLORIA IN EXCELSIS DEO! - "Chwała na wysokości Bogu".

HABIT – (łac. habitus – postawa, ubiór, szata) Ubiór noszony przez zakonników i zakonnice chrześcijańskie.

HOMILIA – (gr. homilein – poufale mówić) Jest to słowo kapłana skierowane do wiernych na tle usłyszanych czytań biblijnych.

HOSANNA – (gr. hosanna, z hebr. hoszianna – ach, ratuj) Okrzyk ten wznosili ludzie, gdy Chrystus wjeżdżał do Jerozolimy. Podczas Mszy świętej znajduje on odzwierciedlenie w śpiewie "sanctus", co znaczy tyle, co "święty" lub "Pomóż Panie!"

HYMN – (gr. hymnos – pieśń) Uroczysta pieśń śpiewana na cześć Boga lub świętych

IN NOMINE PATRIS ET FILII ET SPIRITUS SANCTUS – "W Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego"

ITE MISSA EST! – "Idźcie w pokoju Chrystusa!" (dosłownie: Idźcie, ofiara spełniona).

KANON - Najważniejsza część Mszy świętej ze słowami przeistoczenia, nazywana także "pierwszą modlitwą eucharystyczną", także: pieśń wykonywana przez wiele głosów, jeden po drugim.

KANTOR – (łac. cantare – śpiewać) Odpowiednio wykształcony muzyk, którego zadaniem prowadzenie śpiewu liturgicznego, kierownik chóru kościelnego i scholi, najczęściej jednak organista.

KATECHUMEN – (gr. katechumenos – nauczany) Dorosły kandydat do chrztu

KIELICH - jest to naczynie liturgiczne w którym w czasie Mszy św. znajduje się wino do konsekracji.

KOMŻA – (łac. camisia – szata spodnia) Sięgająca do kolan, niekiedy artystycznie ozdobiona, biała, lniana szata używana przez duchownych i ministrantów podczas wielu czynności liturgicznych.

KONCELEBRACJA – (łac. concelebro – świętuje uroczyście) Odprawianie Mszy świętej przez więcej niż jednego kapłana.

KONFESJONAŁ – (łac. confessionale – konfesjonał) Miejsce sprawowania sakramentu pokuty.

KORPORAŁ – (łac. corpus – ciało) Płótno, na którym rozkłada się naczynia liturgiczne (tj. kielich, patena, monstrancja).

KROPIDŁO - Przedmiot, przy pomocy którego kapłan kropi wiernych wodą święconą.

KROPIELNICA – Naczynie do wody święconej. Przeżegnanie się w kościele i w domu wodą święconą jest symbolem duchowego oczyszczenia.

KRZYŻ PROCESYJNY – KRUCYFIKS – (łac. crucifixus – ukrzyżowany) Krzyż przeznaczony do noszenia w czasie procesji.

KRZYŻMO – Olej święty używany podczas chrztu i bierzmowania. Olej ten konsekruje biskup w Wielki Czwartek w czasie porannej Mszy świętej sprawowanej w katedrze.

KUSTODIA – Naczynie, w którym przechowuje się Najświętszą Hostię do wystawienia w monstrancji.

KYRIE ELEJSON! - "Panie, zmiłuj się!"

LAVABO – (łac. lavabo – obmycie palców) Naczynie do obmycia rąk celebransa.

LEKCJONARZ – (łac. lectio – czytanie) Księga zawierająca czytania mszalne.

LEKTOR – (łac. lector – ten, kto czyta) Czytający czytanie podczas Mszy świętej.

MELCHIZEDEK – (z hebr. – mój król jest sprawiedliwością) Półksiężyc do Najświętszej Hostii w monstrancji.

METROPOLIA – Obszar kilku diecezji podległych metropolicie

MINISTRANT – (łac. ministrare – usługiwać) Członek Ludu Bożego, który w czasie sprawowania liturgicznych obrzędów spełnia posługę pomocniczą w sposób określony przepisami Kościoła

MITRA - nakrycie głowy biskupa używane podczas sprawowania czynności liturgicznych

MONSTRANCJA – (łac. monstrare – pokazywać) Artystycznie wykonany, zwykle bardzo drogocenny przedmiot liturgiczny w którym umieszcza się Hostię celem adoracji lub niesienia w procesji.

MSZAŁ – (łac. missale – mszał) Księga liturgiczna zawierająca wszystkie potrzebne teksty (formularze mszalne) oraz przepisy potrzebne do odprawienia Mszy świętej.

NAWIKULARIUSZ – Ministrant niosący łódkę z kadzidłem

ODPUST PARAFIALNY - uroczystość, w której parafia w sposób szczególny czci swego patrona. Wierni mogą w tym dniu uzyskać odpust zupełny.

OKTAWA – (łac. octavo – ósma) Ośmiodniowe obchody większej uroczystości kościelnej np. Bożego Narodzenia, Wielkanocy oraz w Polsce tradycyjnie Bożego Ciała.

OŁTARZ – (łac. altare – ołtarz) Jest to stół, na którym składa się Najświętszą Ofiarę i przy którym rozdziela się Ciało Pańskie. W liturgii ołtarzowi okazuje się cześć jako znak obecności Chrystusa przez ucałowanie przez celebransa, ukłony przed ołtarzem i okadzanie ołtarza. Ołtarz jest centralnym miejscem w świątyni.

ORACJA – (łac. oratio – modlitwa) Uroczysta modlitwa odmawiana przez kapłana w imieniu wiernych.

ORNAT – Wierzchnia ozdobna szata liturgiczna kapłana odprawiającego Mszę świętą.

PALKA – Chusta w kształcie kwadratu, usztywniona, służąca do nakrywania kielicha

PASCHAŁ – (łac. paschalis [cereus] – świeca wielkanocna) Świeca symbolizująca Zmartwychwstałego Chrystusa.

PASTORAŁ – (łac. pastoralis – pasterski) Ozdobna laska używana przez biskupa jako symbol posługi pasterskiej otrzymanej od Chrystusa.

PATENA – (łac. patena – talerz, misa, taca) Naczynie liturgiczne, na którym składa się w czasie Mszy świętej chleb do konsekracji.

PATER NOSTER - "Ojcze Nasz"

PREFACJA – (łac. praefacio – przedmowa) Hymn pochwalny odmawiany lub śpiewany jako początkowa część Modlitwy eucharystycznej. Prefacje są dostosowane do okresów liturgicznych, uroczystości i świąt oraz różnych okoliczności życiowych. Prefację kończy pochwalna aklamacja na cześć Trójcy Świętej, recytowana lub śpiewana: „Święty, Święty, Święty Pan Bóg Zastępów”.

PREZBITERIUM – (łac. presbyterium) Część kościoła, w której znajduje się ołtarz główny.

PROCESJA – (łac. procedere – iść, postępować) Uroczysty pochód religijny połączony modlitwą i śpiewem.

PURYFIKACJA – (łac. purificare – czyścić, oczyszczać) Obmycie winem i wodą kielicha po Komunii świętej. Podobnie obmywa się puszkę po rozdaniu wszystkich znajdujących się w niej komunikantów.

PURYFIKATERZ – (łac. purificare – czyścić, oczyszczać) Mały, biały złożony na trzy części prostokątny kawałek płótna lnianego lub konopnego, który służy do wycierania kielicha, puszki oraz palców celebransa.

RELIKWIARZ – Ozdobne naczynie w którym przechowuje się relikwie.

RELIKWIE – (łac. reliquiae – szczątki, pozostałości) Cząstki kości świętych Pańskich lub przedmioty, które miały styczność z Chrystusem Panem albo świętym.i

REQUIEM – (łac. requiem – spokój, odpoczynek) Uroczysta Msza święta pogrzebowa, która rozpoczyna się słowami: „Requiem aeternam (…)” – „Wieczny odpoczynek (…)”.

RESPONSORIUM – (łac. respondere – odpowiadać) Powtarzane wersety psalmu stanowiące odpowiedź człowieka na Słowo Boże.

RUBRYCELA – (łac. rubrum – czerwony) Kalendarz liturgiczny podający, jakie w danym dniu roku kościelnego obowiązują formularze mszalne i brewiarzowe, czyli zmienne teksty liturgiczne dostosowane do charakteru święta czy intencji.

SANCTISSIMUM – Łacińska nazwa Najświętszego Sakramentu

SANCTUS - "Święty".

SEKWENCJA – (łac. sequens – następująca) Religijny utwór poetycki odmawiany w niektórych Mszach świętych przed Ewangelią, np. „Victimae Paschali” („Niech w Święto radosne Paschalnej Ofiary – w Niedzielę Wielkanocną, „Veni Sancte Spiritus” („Przybądź Duchu Święty”) – na Zesłanie Ducha Świętego.

SŁUŻBA LITURGICZNA – Zespół ludzi, chłopców i dziewcząt, którzy w czasie sprawowania liturgicznych obrzędów spełniają posługę w sposób określony przepisami Kościoła.

STUŁA – Część stroju liturgicznego, w postaci długiego pasa materiału - znak władzy kapłańskiej.

SUTANNA – Długi czarny strój kapłański.

ŚWIĄTYNIA – Miejsce gdzie Bóg jest szczególnie obecny i czczony.

TABERNAKULUM – (łac. tabernaculum – namiot) Miejsce w kościele, w którym przechowuje się Najświętszy Sakrament.

TURYFERARIUSZ - Ministrant niosący trybularz.

TRIDUUM ŚWIĘTE – (łac. triduum – trzy) Może być też nazywane Triduum Wielkanocne albo Paschalne. Są to ostatnie trzy dni Wielkiego Tygodnia – Wielki Czwartek, Wielki Piątek, Wielka Sobota, w których wspomina się najważniejsze wydarzenie chrześcijaństwa - Mękę, Śmierć i Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.

VASKULUM - naczyńko z wodą do przepłukiwania palców po udzielaniu Komunii Świętej.

WELON – (łac. velum – zasłona) Często kosztowna szata, której kapłan używa podczas błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem.

WIATYK – (łac. viaticum – zaopatrzenie na drogę) Komunia święta chorych w niebezpieczeństwie śmierci jako pokarm na „ostatnią drogę”

WIELKI TYDZIEŃ - Ostatni tydzień wielkiego postu, w którym przeżywamy wydarzenia związane z męką i śmiercią Chrystusa. Rozpoczyna się Niedzielą Palmową.

WIGILIA – (łac. vigilia – czuwanie) Dzień poprzedzający duże święto kościelne, np. Wigilia Bożego Narodzenia.

WODA ŚWIĘCONA - jest wodą pobłogosławioną przez kapłana, przeznaczoną do czynności liturgicznych

ZAKRYSTIA – (łac. sacristia, które wywodzi się od słowa sacer – święty) Pomieszczenie w kościele, w którym ministranci i celebransi przygotowują się do mszy świętej, a także przechowuje się wszystkie naczynia liturgiczne.